Wat gelamineerd hout is
Gelamineerd hout ontstaat uit op sterkte gesorteerde lamellen van maximaal 45 mm dik, die vezelparallel tot een ligger worden verlijmd. Het beslissende punt: de doorsnede groeit niet meer in het bos maar ontstaat in de pers. Daardoor zijn de afmetingen praktisch alleen nog door productie en transport begrensd.
Doordat het hout vóór het verlijmen in lamellen wordt opgedeeld, verdelen kwasten en onvolkomenheden zich over de hele doorsnede in plaats van zich op één plek op te hopen. Dat maakt gelamineerd hout homogener en sterker dan gegroeid massief hout van dezelfde afmeting.
Duo- en triobalken
Balklamelhout is het kleine broertje van gelamineerd hout: twee of drie delen respectievelijk balken worden aan elkaar verlijmd — vandaar duo en trio. Het wordt gebruikt overal waar meer vormvastheid of grotere doorsneden nodig zijn dan met KVH mogelijk is, zonder dat meteen een volwaardige gelamineerde ligger nodig is. Vloerbalken zijn het typische geval.
Voordelen
- Doorsnede en lengte vrij te kiezen. De stam is niet meer de grens — het gaat zo ver als de ligger nog te transporteren is.
- Zeer hoog draagvermogen bij laag gewicht. Voor grote overspanningen bestaat er nauwelijks een gunstiger verhouding.
- Vormvast. De lamellen worden droog verlijmd; het gerede bouwdeel werkt nauwelijks nog.
- Gebogen en getoogde vormen mogelijk. Zadeldakliggers, bogen, wisselende hoogtes — dat kan geen massief hout.
- Homogener dan massief hout, doordat onvolkomenheden over de doorsnede verdeeld zijn.
- Berekenbaar brandgedrag. Grote houten doorsneden branden langzaam en gelijkmatig af; de restdraagkracht is rekenkundig te bepalen.
- Zichtkwaliteiten leverbaar — gelamineerd hout wordt vaak bewust getoond en niet bekleed.
- Lager risico op insectenaantasting dan massief hout. De lamellen zijn technisch gedroogd tot 12 à 15 procent en gesorteerd, en gevoelige zones worden al bij de productie verwijderd. Treedt er toch aantasting op, dan remmen de lijmvoegen en de gehomogeniseerde doorsnede de verspreiding — bij massief hout kan schade ongehinderd langs de spinthoutzone door het hele element lopen.
Nadelen
- Duidelijk duurder dan massief hout. Sorteren, drogen, schaven, verlijmen en persen kosten geld.
- Lijm in het bouwdeel. Voor schone scheiding bij sloop en strenge bouwbiologische eisen een aandachtspunt.
- Levertijd. Speciale doorsneden en gebogen liggers worden gemaakt, niet uit voorraad gehaald.
- Transport en montage. Grote liggers vragen speciaal transport, een kraan en voldoende ruimte op de bouwplaats.
- Achteraf geen wijzigingen. Wat eenmaal geperst is, laat zich niet meer verlengen of omvormen.
- Lijmvoegen houden niet van blijvend vocht. De verlijming moet bij de gebruiksklasse passen; verkeerd toegepast wordt de voeg de zwakke plek.
- Trek dwars op de vezel is de gevoelige plek. Bij opleggingen, inkepingen, sparingen, aansluitdetails en bij gebogen elementen ontstaan trekspanningen dwars op de vezel. Omdat hout daar zijn laagste sterkte heeft, dreigen scheurvorming en bros bezwijken — krimpen en zwellen komen daar nog overheen.
- Terugkerende keuringsplicht. Wie ver overspant, haalt zich een blijvende taak in huis. Hieronder meer daarover.
Wat er na de bouw op u afkomt
Dit wordt bij het ontwerp graag over het hoofd gezien: de eigenaar is wettelijk verplicht de constructieve veiligheid over de hele levensduur te waarborgen. Bij wijd overspannen draagconstructies is dat geen formaliteit.
Gebouwen met overspanningen boven 12 m of uitkragingen boven 6 m vallen in gevolgklasse CC2 — sporthallen, productiehallen, winkels, maneges. Aanbevolen wordt een drietrapsaanpak:
- Rondgang jaarlijks — visuele controle door de eigenaar zelf
- Inspectie elke 4 tot 5 jaar — van dichtbij, door een deskundige
- Uitgebreide beoordeling elke 12 tot 15 jaar — door een bijzonder deskundige, zo nodig met materiaalonderzoek
Gelet wordt vooral op vervormingen en scheefstand, scheuren, vochtinbreng door lekkende daken of verstopte afvoeren, aantasting door insecten of schimmels en de toestand van de lijmvoegen. Bijzondere aandacht gaat uit naar hallen met vochtinbreng of wisselend klimaat — maneges met natgehouden bodem, ijshallen, composteerinstallaties.
Een bouwwerkdossier met constructietekeningen, materiaalkwaliteiten, lijmtype, belastingaannames en alle latere wijzigingen maakt elk van deze controles eenvoudiger en goedkoper. Het bij nieuwbouw aanleggen kost vrijwel niets; het later reconstrueren is duur.
Bij bestaande bouw: de lijm
Tot 2006 werden voor dragende houten bouwdelen ook ureumharslijmen gebruikt. Die zijn daarna uit voorzorg door de bouwtoezichthouder uitgesloten, omdat hun toepassingsgebied klimatologisch begrensd is. Dat betekent niet dat elke oudere hal een probleem heeft — bij goed gemaakte dunne lijmvoegen en zonder verhoogde vochtbelasting is er in de regel geen gevaar. Bij de eerste beoordeling van een verlijmde constructie hoort het lijmtype echter in het laboratorium te worden bepaald; puur visueel is dat niet betrouwbaar.
Bij wisselende belasting: vermoeiing
Herhaalde belastingen kunnen microschade veroorzaken die over de jaren aangroeit. Dan volstaat de statische berekening niet meer en is aanvullend een vermoeiingstoets nodig. In de praktijk betreft dat vooral houten verkeersbruggen en klokkenstoelen, daarnaast vloeren onder machines met onbalans en constructies onder kraanbanen. Voor gewone hallenbouw speelt het niet — maar komt zo'n belasting erbij, dan hoort het vroeg in het ontwerp.
Toepassingen
- Hallenbouw: wijd overspannen dakliggers zonder tussensteunen
- Onder- en bovenliggers waar massief hout niet meer volstaat
- Kolommen in skelet- en portaalbouw
- Zichtbare draagconstructies in hallen, sporthallen, scholen en kerken
- Vloerbalken met verhoogde vormvastheid — meestal als duo- of triobalk
- Raveelbalken en ringbalken in de houtskeletbouw
- Bruggen en buitenconstructies, met op de gebruiksklasse afgestemde verlijming
Waar gelamineerd hout beter vermeden wordt
- Standaarddoorsneden in de kap. Wat KVH kan, moet KVH doen — gelamineerd hout is daar simpelweg te duur.
- Blijvend vochtige situaties zonder passende verlijming. De lijmvoeg is het gevoeligste punt van het bouwdeel.
- Vlakke bouwdelen. Waar een dragende wand- of vloerschijf nodig is, is kruislaaghout het juiste product.
- Bouwplaatsen zonder kraanopstelling. Een ligger van 14 meter die niet ter plaatse komt, helpt niemand.
- Projecten met onafgerond ontwerp. Maatwijzigingen achteraf zijn bij gefabriceerde liggers duur.
- Kortlopende behoefte. Speciale afmetingen vragen voorbereidingstijd.